QANUNLAR

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi müsahibə yalnız Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin bugünkü vəziyyətinə dair qiymətləndirmə deyil. Müsahibədə səsləndirilən fikirlər daha geniş siyasi və geosiyasi proseslərə, Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında getdikcə formalaşan yeni əlaqələr sisteminə işarə edir.

Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Mətbuat Şurası İdarə Heyətinin üzvü Yeganə Hacıyeva deyib.

Onun sözlərinə görə, burada əsas məsələ yalnız iki ölkə arasında münasibətlərin müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlməsi deyil. Daha mühüm məqam Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında siyasi, iqtisadi, nəqliyyat və enerji əlaqələrinin artıq sistemli xarakter almasıdır.

“Qeyd edim ki, Azərbaycan üçün Özbəkistanla münasibətlərə yalnız ikitərəfli əlaqələr çərçivəsində baxmaq düzgün olmazdı. Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın ən mühüm dövlətlərindən biridir və bu ölkə ilə strateji tərəfdaşlığın güclənməsi Azərbaycanın həmin regiondakı siyasi mövqeyini də möhkəmləndirir. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əməkdaşlığının genişlənməsi Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında siyasi əlaqələrin daha sıx qurulmasına imkan verir. Bu baxımdan Azərbaycanın “C6” formatında iştirakını da yalnız protokol xarakterli hadisə kimi qiymətləndirmək olmaz. Bu, Azərbaycanın özünü yalnız Cənubi Qafqaz dövləti kimi deyil, Cənubi Qafqazı Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən əsas siyasi və geoiqtisadi aktorlardan biri kimi təqdim etdiyini göstərir.

Dövlətimizin başçısının da qeyd etdiyi kimi, bu proses gələcəkdə Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanın bir-birindən ayrı geosiyasi məkanlar kimi deyil, bir-birini tamamlayan vahid geoiqtisadi məkan kimi formalaşmasına şərait yarada bilər. Bunun da ən mühüm nəticələrindən biri regional dövlətlərin öz iqtisadi və siyasi imkanlarını şaxələndirməsi, alternativ marşrutlar əldə etməsi və xarici təsirlər qarşısında strateji manevr imkanlarını genişləndirməsidir. Məhz buna görə Prezident İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi müsahibənin əsas mesajını mən yalnız Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin inkişafı kimi qiymətləndirməzdim. Burada daha geniş bir strategiya görünür: Azərbaycan Cənubi Qafqazı Mərkəzi Asiya, Xəzər, Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən daha geniş geosiyasi və geoiqtisadi sistemin formalaşmasında fəal rol oynamaq niyyətindədir”, – deyə idarə heyətinin üzvü diqqətə çatdırıb.

Y.Hacıyeva bildirib ki, Özbəkistan üçün isə Azərbaycanla münasibətlərin inkişafı Qərbə çıxış imkanlarının genişlənməsi, Xəzər üzərindən yeni nəqliyyat marşrutlarının inkişafı, Türkiyə, Cənubi Qafqaz və Avropa ilə əlaqələrin daha da gücləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yəni burada iki ölkənin maraqları kifayət qədər aydın şəkildə üst-üstə düşür: Azərbaycan Mərkəzi Asiyada öz siyasi və iqtisadi mövqelərini gücləndirir, Özbəkistan isə Qərb istiqamətində yeni siyasi, iqtisadi və nəqliyyat imkanları əldə edir.

“İqtisadi baxımdan da söhbət yalnız ticarət dövriyyəsinin artmasından getmir. Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində xüsusi vurğulandığı kimi, əsas məsələ iki ölkənin münasibətlərinin sadəcə ticari “alqı-satqı” səviyyəsindən çıxaraq birgə investisiyalara, istehsala, sənaye əməkdaşlığına və üçüncü bazarlara çıxışa yönəlməsidir. Azərbaycanın nəqliyyat və enerji imkanları, Özbəkistanın isə böyük daxili bazarı, sənaye və insan resursları bir-birini tamamlayan ciddi imkanlar yaradır. Bu baxımdan Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının gələcək modelinin daha çox birgə investisiya, birgə istehsal, nəqliyyat əlaqələri və beynəlxalq bazarlara çıxış üzərində qurulmasının vacibliyinə diqqət çəkildi. Bu model hər iki ölkəyə real iqtisadi dividendlər verəcək. Azərbaycan Mərkəzi Asiyada investisiya və iqtisadi iştirakını genişləndirir, Özbəkistan isə Xəzər vasitəsilə Cənubi Qafqaza, Türkiyəyə və Avropa bazarlarına çıxış imkanlarını artırır. Hər iki ölkənin coğrafi və iqtisadi imkanlarının bir-birini tamamlaması isə mühüm üstünlükdür. Orta Dəhlizin əhəmiyyəti də məhz bu kontekstdə daha aydın görünür”, – deyə o vurğulayıb.

Onun sözlərinə görə, Azərbaycan üçün Orta Dəhliz yalnız yükdaşımaların artırılması layihəsi deyil. Çindən başlayaraq Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Cənubi Qafqaz və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan bu marşrut ölkənin geosiyasi və geoiqtisadi əhəmiyyətini daha da artıran imkandır. Özbəkistan üçün isə bu marşrut dünya bazarlarına çıxış imkanlarının genişlənməsi və ənənəvi nəqliyyat istiqamətlərindən asılılığın azaldılması deməkdir. Burada iqtisadiyyatla geosiyasət artıq bir-birindən ayrılmır. Nə qədər çox ticarət, investisiya və enerji layihəsi müəyyən marşrut üzərində cəmləşirsə, həmin marşrutun təhlükəsizliyi və siyasi sabitliyi də bir o qədər böyük əhəmiyyət qazanır.

“Prezidentin vurğuladığı kimi, enerji əməkdaşlığı bu mənzərənin mühüm hissəsidir. Azərbaycan, Özbəkistan və Qazaxıstan arasında bərpaolunan enerji sahəsində əməkdaşlıq və Xəzər üzərindən elektrik enerjisinin ötürülməsi ilə bağlı layihələr gələcəkdə yeni regional enerji xəritəsinin formalaşmasına səbəb ola bilər. Azərbaycan burada yalnız ənənəvi enerji ixracatçısı kimi deyil, həm də enerji istehsalı, tranziti və müxtəlif enerji sistemlərinin birləşdirilməsi baxımından regional mərkəz kimi çıxış etmək imkanını genişləndirir. Mərkəzi Asiya üçün isə bu, enerji resursları və elektrik enerjisi üçün yeni ixrac istiqamətlərinin yaranması deməkdir. Avropa üçün isə alternativ enerji marşrutlarının genişlənməsi enerji təhlükəsizliyi və diversifikasiya baxımından əlavə imkanlar yaradır”, – deyə Y.Hacıyeva qeyd edib.

İdarə heyətinin üzvü diqqətə çatdırıb ki, Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında yaranan yeni əlaqələrin təhlükəsizlik əhəmiyyəti yalnız hərbi təhlükəsizliklə ölçülə bilməz. Bu gün nəqliyyat dəhlizlərinin, enerji xətlərinin, limanların, rəqəmsal infrastrukturun və ticarət yollarının təhlükəsizliyi birbaşa regional sabitliklə bağlıdır. Cənubi Qafqazda sabitlik Mərkəzi Asiyanın marağındadır, Mərkəzi Asiyada sabitlik isə Azərbaycanın və bütövlükdə Cənubi Qafqazın marağındadır. Ölkələr bir-birinin nəqliyyat, enerji və iqtisadi sistemlərinə nə qədər çox bağlanırsa, regional sabitliyin qorunmasında onların ümumi marağı da bir o qədər artır.

“Azərbaycan Prezidentinin müsahibədə Türk Dövlətləri Təşkilatına verdiyi əhəmiyyət də ayrıca təhlil edilməlidir. Burada təşkilatın yalnız mədəni və humanitar əlaqələr platforması kimi deyil, getdikcə daha praktik hal alan siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq məkanı kimi formalaşması diqqət çəkdi. Burada məsələ klassik mənada hərbi ittifaqdan deyil, siyasi dialoqun, iqtisadi əməkdaşlığın, nəqliyyat və enerji əlaqələrinin, investisiyaların və təhlükəsizlik sahəsində koordinasiyanın güclənməsinin Türk Dövlətləri Təşkilatının beynəlxalq çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırmasından gedir. Azərbaycan üçün bu format Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri daha da gücləndirmək və Türkiyə ilə mövcud strateji tərəfdaşlığı Mərkəzi Asiya istiqaməti ilə birləşdirmək baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır”, – deyə o əlavə edib.